کلیشه چاپ چیست؟ انواع و اهمیت آن در صنعت چاپ

کلیشه چاپ صفحه یا قالبی است که طرح و متن روی آن ساخته می‌شود و در هر نوبت چاپ، مرکب را به همان شکل روی کاغذ، مقوا، نایلون یا پارچه منتقل می‌کند. «کلیشه‌ای» در زبان روزمره هم به حرف یا رفتار تکراری و قالبی گفته می‌شود؛ معنایی که از همین تکرار بی‌تغییر یک طرح گرفته شده است.

• کار اصلی کلیشه: جدا کردن بخش‌هایی که مرکب می‌گیرند از بخش‌هایی که نباید رنگی شوند.
• جنس کلیشه به روش چاپ بستگی دارد: آلومینیوم در افست، فتوپلیمر و لاستیک در فلکسو و مهر، توری و امولسیون در سیلک.
• هر رنگ، یک کلیشه: در چاپ صنعتی معمولاً هر رنگ طرح کلیشه جداگانه‌ای دارد.
• چاپ دیجیتال کلیشه ندارد و طرح مستقیم از فایل چاپ می‌شود.

کلیشه چیست؟ معنی کلیشه در چاپ و زبان روزمره

کلیشه در صنعت چاپ «حامل تصویر» است: سطحی که طرح روی آن ثبت شده و در هر دور دستگاه، مرکب را فقط از بخش‌های طرح به سطح چاپ می‌رساند. واژه کلیشه از فرانسوی cliché آمده و در چاپخانه‌های قدیم به صفحه فلزی‌ای گفته می‌شد که از روی حروف‌چینی قالب‌گیری می‌شد تا بتوان یک صفحه را بارها چاپ کرد. معنای «تکراری و قالبی» در زبان روزمره هم از همین‌جا آمده است.

کلیشه‌ها از نظر شیوه نگه‌داشتن و انتقال مرکب چهار گروه اصلی دارند:

• برجسته: طرح بالاتر از زمینه است و فقط همان سطح مرکب می‌گیرد؛ مثل فلکسو، لترپرس و مهر.
• گود: طرح در سطح کلیشه حک شده و مرکب در فرورفتگی‌ها می‌نشیند؛ مثل سیلندر روتوگراور و کلیشه تامپو.
• مسطح: طرح و زمینه هم‌سطح‌اند و جدایی آن‌ها شیمیایی است؛ مثل صفحه آلومینیومی افست.
• توری (شابلون): مرکب از منافذ باز توری عبور می‌کند؛ مثل شابلون چاپ سیلک.

معرفی خود این روش‌ها را در مقاله انواع روش‌های چاپ بسته‌بندی بخوانید. در چاپ با کلیشه، مثل بسیاری از سفارش‌های چاپ جعبه، ساخت کلیشه از نخستین مراحل فنی بعد از تأیید طرح است.

تاریخچه کلیشه چاپ

ایده کلیشه به قدمت خود چاپ است. مهرها و قالب‌های چوبی کنده‌کاری‌شده نخستین کلیشه‌های برجسته بودند و بعدها حروف فلزی و صفحه‌های ریخته‌گری‌شده جای آن‌ها را گرفتند. برای چاپ عکس و نقش هم کلیشه‌های فلزی حکاکی‌شده ساخته می‌شد که در فارسی به آن‌ها «گراور» هم می‌گفتند؛ وام‌واژه‌ای از gravure فرانسوی به معنی حکاکی. در قرن نوزدهم، چاپ روی مواد بسته‌بندی با کلیشه‌های لاستیکی منعطف شکل گرفت که بعدها فلکسوگرافی نام گرفت.

در دهه 1950 با رواج فیلم‌های پلاستیکی در بسته‌بندی، فلکسو به یکی از روش‌های اصلی چاپ بسته‌بندی تبدیل شد. پس از آن، کلیشه‌های فتوپلیمری جای بسیاری از کلیشه‌های لاستیکی را گرفتند و امروز بسیاری از کلیشه‌ها مستقیم از فایل دیجیتال و با لیزر یا نور ساخته می‌شوند.

انواع کلیشه چاپ

کلیشه‌ها بر اساس جنس و روش چاپ چند نوع اصلی دارند و هر نوع برای سطح، تیراژ و کیفیت خاصی مناسب است.

کلیشه‌های فلزی

کلیشه‌های فلزی از آلومینیوم، روی (زینک) یا مس ساخته می‌شوند و دوام بالایی دارند. صفحه چاپ افست ورق نازکی از آلومینیوم است که برای تیراژهای بالا مناسب است و امروز معمولاً با لیزر و مستقیم از فایل (CTP) تصویرگذاری می‌شود. کلیشه‌های برجسته‌ای از جنس زینک و مس در طلاکوب، برجسته‌سازی و لترپرس کاربرد دارند و با حکاکی شیمیایی یا مکانیکی ساخته می‌شوند. در روتوگراور هم سیلندری فلزی با سطح مسی حکاکی‌شده نقش کلیشه را دارد.

کلیشه‌های فتوپلیمری

کلیشه فتوپلیمری از ماده‌ای حساس به نور UV ساخته می‌شود و در چاپ فلکسو بیشترین کاربرد را دارد؛ در بازار گاهی به آن «کلیشه ژلاتینی» هم می‌گویند. بخش‌های طرح زیر نور سخت می‌شوند و بخش‌های نوردهی‌نشده شسته می‌شوند تا طرح برجسته بماند. این کلیشه منعطف روی سیلندر دستگاه نصب می‌شود و برای نایلون، فیلم بسته‌بندی، لیبل، کاغذ و کارتن مناسب است. برای آشنایی بیشتر با این روش، مقاله هرآنچه باید درباره فلکسوگرافی بدانید را بخوانید.

کلیشه‌های لاستیکی

کلیشه لاستیکی قدیمی‌ترین کلیشه منعطف است و از لاستیک طبیعی یا مصنوعی ساخته می‌شود. این کلیشه‌ها در فلکسوی سنتی و مهرهای لاستیکی کاربرد دارند، امروز بسیاری از آن‌ها با حکاکی لیزری ساخته می‌شوند و برای تیراژهای کوتاه و متوسط مناسب‌اند.

در چاپ تامپو اما بخش لاستیکی، کلیشه نیست: پد سیلیکونی نرم، مرکب را از کلیشه‌ای فلزی یا پلیمری که طرح در آن گود شده برمی‌دارد و روی اجسام سه‌بعدی و سطوح ناهموار، مثل درب بطری یا بدنه خودکار، منتقل می‌کند.

کلیشه‌های دیجیتال

چاپ دیجیتال در واقع کلیشه ندارد و طرح را مستقیم از فایل چاپ می‌کند. آنچه در بازار «کلیشه دیجیتال» نامیده می‌شود معمولاً کلیشه فتوپلیمری فلکسو است که تصویرش به‌جای فیلم، با لیزر و مستقیم از فایل ساخته می‌شود و لبه‌های دقیق‌تری دارد. درباره روش بدون کلیشه، مقاله چاپ دیجیتال چیست؟ را ببینید.

کلیشه چاپ سیلک (شابلون)

در چاپ سیلک اسکرین، کلیشه همان «شابلون» یا «اسکرین» است: قابی چوبی یا فلزی با توری نازک. توری در بخش‌های طرح باز می‌ماند و بقیه آن با امولسیون حساس به نور بسته می‌شود؛ مرکب با راکل روی توری کشیده می‌شود، فقط از منافذ باز به پارچه، شیشه، پلاستیک یا کاغذ می‌رسد و رنگی پرجلوه و بادوام می‌دهد. مراحل کار در آموزش نحوه کار با دستگاه چاپ سیلک آمده است.

خلاصه انواع کلیشه در یک جدول:

نوع کلیشه	جنس	روش چاپ	کاربرد رایج
فلزی	آلومینیوم، زینک (روی)، مس	افست، طلاکوب، لترپرس، روتوگراور (سیلندر)	جعبه و کاتالوگ در تیراژ بالا، جلوه‌های طلاکوب و برجسته
فتوپلیمری	پلیمر حساس به نور UV	فلکسو، مهر	نایلون و نایلکس، لیبل، فیلم‌های بسته‌بندی، کارتن
لاستیکی	لاستیک طبیعی یا مصنوعی	فلکسوی سنتی، مهر	مهرهای اداری و دستی، چاپ‌های ساده با تیراژ کوتاه و متوسط
دیجیتال	بدون کلیشه، یا فتوپلیمری که با لیزر تصویرگذاری شده	چاپ دیجیتال؛ فلکسوی دیجیتال	تیراژ کم و نمونه‌سازی؛ کلیشه‌های فلکسو با جزئیات دقیق
شابلون سیلک	قاب، توری و امولسیون	سیلک اسکرین	پارچه، شیشه، پلاستیک، ساک و نایلون در تعداد کم

کلیشه در فلکسو، افست و مهر چه فرقی دارد؟

کلیشه در هر روش چاپ شکل و رفتار متفاوتی دارد و همین تفاوت، کیفیت و هزینه کار را تعیین می‌کند.

کلیشه در چاپ فلکسو

کلیشه فلکسو برجسته و منعطف است و روی سیلندر نصب می‌شود. غلتکی به نام انیلوکس لایه یکنواختی از مرکب روان به کلیشه می‌دهد و کلیشه مستقیم با نایلون، کاغذ یا لیبل تماس پیدا می‌کند؛ پس طرح روی آن آینه‌ای است. بخش بزرگی از کیسه‌های نایلونی چاپی با همین روش تولید می‌شوند؛ جزئیات را در مقاله چاپ روی نایلون و نایلکس و مشخصات اجرا را در صفحه چاپ نایلون ببینید.

کلیشه در چاپ افست

صفحه افست برجسته نیست: روی ورق آلومینیومی، بخش‌های طرح مرکب چرب و بقیه سطح آب را می‌پذیرند و مرکب ابتدا روی یک لاستیک (بلانکت) و بعد روی کاغذ یا مقوا می‌رود؛ نام «افست» از همین انتقال غیرمستقیم آمده است. چون صفحه با کاغذ تماس ندارد، کمتر ساییده می‌شود و طرح روی آن برعکس نیست. افست برای جعبه مقوایی، کاتالوگ و ساک کاغذی در تیراژ بالا رایج است.

کلیشه مهر

مهر ساده‌ترین کلیشه برجسته است: لاستیک یا فتوپلیمری (ژلاتینی) با طرح برعکس و برجسته که با استامپ به جوهر آغشته می‌شود. اگر خودتان مهر می‌سازید یا چاپ دستی کار می‌کنید، با لوازم ساخت مهر می‌توانید همین اصل را در مقیاس کوچک امتحان کنید.

مراحل ساخت کلیشه چاپ

ساخت کلیشه معمولاً این مراحل را دارد و جزئیات هر مرحله به جنس آن بستگی دارد:

1. طراحی گرافیکی: طرح ترجیحاً به‌صورت برداری (وکتور) آماده می‌شود؛ خطوط خیلی نازک و متن خیلی ریز، به‌خصوص روی نایلون و کاغذهای جاذب، خوب چاپ نمی‌شوند.
2. پیش‌آماده‌سازی فایل: رنگ‌ها برای ساخت کلیشه‌های جداگانه تفکیک می‌شوند، علامت‌های تنظیم (رجیستر) اضافه می‌شوند و در کلیشه‌هایی که مستقیم با سطح تماس دارند، طرح آینه‌ای می‌شود.
3. انتقال تصویر: کلیشه فتوپلیمری با نوردهی UV از میان فیلم طرح یا ماسکی که لیزر از روی فایل می‌سازد، صفحه افست با لیزر، و کلیشه‌های فلزی و لاستیکی با حکاکی شیمیایی، مکانیکی یا لیزری ساخته می‌شوند.
4. ظهور و شستشو: بخش‌های نوردهی‌نشده یا اضافی شسته یا برداشته می‌شوند.
5. خشک‌کردن و سخت‌کردن نهایی: کلیشه فتوپلیمری خشک می‌شود و با نوردهی تکمیلی به دوام لازم می‌رسد.
6. کنترل و نصب: سلامت و جزئیات کلیشه بررسی می‌شود، کلیشه روی سیلندر یا دسته نصب می‌شود و پیش از چاپ اصلی، چاپ آزمایشی گرفته می‌شود.

اهمیت کلیشه در چاپ

کلیشه تعیین می‌کند نسخه اول و نسخه آخر یک تیراژ چقدر شبیه هم باشند:

• یکنواختی: کلیشه سالم همان طرح و رنگ را در کل تیراژ تکرار می‌کند و هویت بصری برند را ثابت نگه می‌دارد.
• هزینه کمتر در تیراژ بالا: هزینه ساخت کلیشه یک بار پرداخت می‌شود و هرچه تعداد بیشتر باشد، سهمش در هزینه هر عدد کمتر می‌شود؛ برای همین در تیراژ کم، چاپ دیجیتال معمولاً به‌صرفه‌تر است.
• چاپ مجدد: اگر طرح تغییر نکند، کلیشه‌ای که تمیز، صاف و دور از نور و گرما نگهداری شده باشد، دوباره قابل استفاده است.
• کیفیت نهایی: جنس مناسب کلیشه برای سطح چاپ، مثل کلیشه منعطف برای نایلون و صفحه افست برای مقوا، روی وضوح و یکنواختی رنگ اثر مستقیم دارد.

برای چاپ روی اشیا و متریال‌های خاص در تعداد کم، با تکنیک چاپ UV و کاربردهای آن هم آشنا شوید؛ نسخه دیجیتال این روش کلیشه ندارد. برای پروژه‌های تبلیغاتی و بسته‌بندی هم صفحه خدمات چاپ و تبلیغات نقطه شروع مناسبی است.

سؤالات متداول

کلیشه چاپ از چه جنسی ساخته می‌شود؟

جنس کلیشه چاپ به روش چاپ بستگی دارد: صفحه افست آلومینیومی است، کلیشه فلکسو و مهر از فتوپلیمر یا لاستیک ساخته می‌شود و کلیشه طلاکوب و برجسته‌سازی معمولاً از جنس زینک یا مس است. در چاپ سیلک، کلیشه در واقع شابلونی از قاب، توری و امولسیون است.

کلیشه چاپ در جدول کلمات متقاطع چیست؟

در جدول‌های کلمات متقاطع، پاسخ «کلیشه چاپ» یا «کلیشه چاپی» معمولاً «گراور» است. گراور وام‌واژه‌ای از gravure فرانسوی به معنی حکاکی است که در فارسی به کلیشه فلزی حکاکی‌شده گفته می‌شد؛ امروز این واژه بیشتر در نام چاپ گود، یعنی روتوگراور یا هلیوگراور، شنیده می‌شود.

آیا برای چاپ دیجیتال کلیشه لازم است؟

خیر، چاپ دیجیتال کلیشه ندارد و طرح را مستقیم از فایل روی کاغذ، مقوا یا متریال دیگر چاپ می‌کند. به همین دلیل چاپ دیجیتال برای تیراژ کم و نمونه‌سازی مقرون‌به‌صرفه است، اما در تیراژ بالا روش‌های کلیشه‌دار مثل افست و فلکسو معمولاً هزینه هر عدد کمتری دارند.

تفاوت کلیشه و شابلون چیست؟

کلیشه و شابلون هر دو حامل طرح‌اند؛ کلیشه مرکب را از سطح برجسته، گود یا مسطح خود منتقل می‌کند و شابلون سیلک توری‌ای است که مرکب از منافذ بازش عبور می‌کند. در چاپخانه‌ها گاهی به شابلون سیلک هم کلیشه می‌گویند.

آیا کلیشه را می‌توان دوباره استفاده کرد؟

بله، کلیشه تا وقتی سالم است و طرح تغییر نکرده، برای چاپ مجدد قابل استفاده است. کلیشه را بعد از چاپ تمیز کنید و صاف و دور از نور مستقیم، گرما و ضربه نگه دارید؛ کلیشه ساییده یا ترک‌خورده باید دوباره ساخته شود.