نحوه کار با دستگاه چاپ سیلک

برای کار با دستگاه چاپ سیلک، اول طرح را روی یک شابلون توری منتقل می‌کنید، بعد شابلون را روی دستگاه می‌بندید و مرکب را با راکل از بخش‌های باز توری روی پارچه، کاغذ، نایلون یا سطح دیگر فشار می‌دهید. یادگیری کار ساده است، اما کیفیت نهایی به دقت در نوردهی، تنظیم دستگاه و انتخاب مرکب بستگی دارد.

وسایل لازم برای چاپ سیلک:

• قاب و توری (شابلون) و امولسیون حساس به نور
• فیلم شفاف طرح و منبع نور برای نوردهی
• دستگاه یا میز چاپ سیلک با گیره شابلون
• راکل و مرکب مخصوص جنس سطح
• شوینده یا حلال، دستکش و فضای دارای تهویه

درباره چاپ سیلک

چاپ سیلک یا سیلک اسکرین روشی است که در آن مرکب از منافذ باز یک توری عبور می‌کند و بقیه توری با امولسیون بسته شده است؛ در واقع شابلون، کلیشه این روش است. مهم‌ترین مزیت سیلک، لایه ضخیم‌تر مرکب است که رنگ‌ها را پرجلوه‌تر و در برابر شرایط محیطی و شستشو مقاوم‌تر می‌کند؛ برای همین در تابلوهای بیرونی و لباس‌هایی که مدام شسته می‌شوند کاربرد زیادی دارد. سیلک روی پارچه، شیشه، چوب، فلز، کاغذ و پلاستیک کار می‌کند، اما هر رنگ شابلون جداگانه می‌خواهد و طرح‌های بسیار پرجزئیات در آن دشوارترند.

بسیاری از سفارش‌های چاپ ساک تبلیغاتی در تعداد کم با همین روش انجام می‌شوند. برای مقایسه سیلک با روش‌های دیگر، مقاله انواع روش‌های چاپ بسته‌بندی و برای شناخت قالب‌های چاپ، مقاله کلیشه چاپ چیست را ببینید.

انواع دستگاه چاپ سیلک

دستگاه چاپ سیلک در ساده‌ترین شکل، میزی است با گیره‌ای که شابلون را بالای سطح چاپ نگه می‌دارد. انواع اصلی آن:

نوع دستگاه	نحوه کار	مناسب برای
دستی (رومیزی)	شابلون با لولا یا گیره روی میز ثابت می‌شود و اپراتور راکل را می‌کشد	آموزش، کارگاه کوچک، تعداد کم و چاپ خانگی
گردان (کاروسل)	چند شابلون روی بازوهای چرخان؛ هر رنگ در یک ایستگاه چاپ می‌شود	چاپ چندرنگ روی تی‌شرت، ساک و پارچه
نیمه‌اتوماتیک	حرکت راکل و شابلون با دستگاه است و اپراتور قطعه را می‌گذارد و برمی‌دارد	تیراژ متوسط با کیفیت یکنواخت‌تر
اتوماتیک	گذاشتن قطعه، چاپ و خروج آن خودکار است	تیراژ بالا در کارگاه‌ها و کارخانه‌ها
استوانه‌ای	جسم گرد هم‌زمان با حرکت شابلون می‌چرخد	بطری، لیوان و ظروف استوانه‌ای

آموزش نحوه کار با دستگاه چاپ سیلک

کار با دستگاه چاپ سیلک پنج مرحله دارد: آماده‌سازی طرح، آماده‌سازی شابلون، نوردهی، چاپ و خشک‌کردن. اساس کار این است که امولسیونِ نوردیده سخت می‌شود و امولسیونِ زیر طرح که نور ندیده، با آب شسته می‌شود تا منافذ عبور مرکب باز شوند.

1. آماده‌سازی طرح

1. طرح را در نرم‌افزارهای گرافیکی مانند Adobe Illustrator یا CorelDRAW آماده کنید؛ طرح ساده و پرکنتراست بهتر منتقل می‌شود.
2. در طرح چندرنگ، هر رنگ را در لایه‌ای جدا بگذارید، چون هر رنگ شابلون و نوبت چاپ جداگانه دارد.
3. هر لایه را با مشکی کاملاً پررنگ روی فیلم شفاف چاپ کنید؛ هرچه فیلم سیاه‌تر باشد، لبه‌های طرح تیزتر می‌شود.
4. در کار چندرنگ، علامت‌های تنظیم (رجیستر) را در جای ثابتی روی همه فیلم‌ها بگذارید.

2. آماده‌سازی شابلون

1. توری مناسب کار را انتخاب کنید: ریزبافت‌تر برای جزئیات ظریف و مرکب رقیق روی کاغذ و پلاستیک، درشت‌بافت‌تر برای پارچه و لایه ضخیم مرکب.
2. توری باید یکنواخت و کشیده در قاب باشد؛ توری شل، طرح را هنگام چاپ جابه‌جا می‌کند.
3. توری را پیش از امولسیون‌زدن چربی‌گیری و کاملاً خشک کنید.
4. لایه‌ای نازک و یکنواخت از امولسیون حساس به نور روی هر دو طرف توری بکشید و شابلون را در محیط تاریک و بدون گرد و غبار خشک کنید.

3. نوردهی شابلون

1. فیلم را روی سمت بیرونی توری، یعنی سمتی که با سطح چاپ تماس دارد، طوری بگذارید که طرح از داخل قاب درست خوانده شود.
2. با شیشه یا مکش دستگاه نوردهی، فیلم را کاملاً به توری بچسبانید تا نور از زیر لبه‌های طرح نفوذ نکند.
3. زمان نوردهی به نوع امولسیون و قدرت نور بستگی دارد؛ آن را با یک نوردهی آزمایشی پیدا کنید.
4. بعد از نوردهی، شابلون را با آب بشویید تا امولسیونِ زیر طرح که نور ندیده، شسته و طرح روی توری باز شود.
5. شابلون را خشک کنید و سوراخ‌های ریز اضافی را با امولسیون یا چسب مخصوص بپوشانید.

4. تنظیم دستگاه و اجرای چاپ سیلک

1. سطح چاپ (پارچه، کاغذ، ساک یا نایلون) را صاف و بی‌حرکت روی میز یا پالت تمیز ثابت کنید.
2. شابلون را در گیره دستگاه محکم ببندید و طوری تنظیم کنید که توری با فاصله کمی بالای سطح بماند و فقط زیر فشار راکل با آن تماس پیدا کند.
3. در کار چندرنگ، شابلون هر رنگ را با علامت‌های رجیستر روی نمونه اول تنظیم کنید.
4. مرکب را بالای طرح روی توری بریزید و یک بار راکل را بدون فشار بکشید تا منافذ طرح پر شوند.
5. شابلون را پایین بیاورید و راکل را با زاویه و فشار یکنواخت، در یک حرکت پیوسته روی طرح بکشید.
6. شابلون را بالا ببرید و نتیجه را بررسی کنید. هنگام کار با مرکب و شستشو، نکات ایمنی در کارگاه چاپ سیلک را جدی بگیرید.

برای چاپ روی کیسه‌های نایلونی، مرکب باید مخصوص پلی‌اتیلن باشد؛ جزئیات را در مقاله چاپ روی نایلون و نایلکس بخوانید. برای تیراژهای بالا، که معمولاً با روش‌های صنعتی مثل فلکسو چاپ می‌شوند، صفحه چاپ نایلون را ببینید.

5. خشک‌کردن و پایان کار

1. مرکب‌های پایه آب و حلالی معمولاً در هوا یا با هوای گرم خشک می‌شوند، اما مرکب‌هایی مثل پلاستیزول باید با حرارت پخته شوند؛ دستور سازنده را دنبال کنید.
2. مرکب اضافه را بلافاصله از روی توری جمع کنید و شابلون را با شوینده یا حلال متناسب با مرکب بشویید تا مرکب در منافذ خشک نشود.
3. اگر طرح دیگر لازم نیست، امولسیون را با پاک‌کننده مخصوص از توری جدا کنید تا شابلون برای طرح بعدی آماده شود.

اشتباهات رایج در چاپ سیلک و راه رفع آن‌ها

بیشتر مشکلات چاپ سیلک از نوردهی نادرست شابلون، مرکب نامناسب یا تنظیم نبودن شابلون و راکل است:

مشکل	علت‌های احتمالی	راه رفع
طرح پخش می‌شود یا لبه‌ها تار است	مرکب زیاد یا رقیق، فشار زیاد راکل، تکان خوردن شابلون، چسبیدن کامل توری به سطح	فشار را کم و غلظت مرکب را اصلاح کنید، شابلون را محکم ببندید و فاصله کم توری با سطح را حفظ کنید
چاپ کم‌رنگ یا ناقص است	مرکب کم، فشار یا زاویه نامناسب، لبه ناصاف یا آسیب‌دیده راکل، خشک شدن مرکب در منافذ، توری خیلی ریز	توری را پیش از هر چاپ با مرکب پر کنید، راکل سالم به کار ببرید و توری متناسب با مرکب انتخاب کنید
نقطه یا خط اضافه روی چاپ	سوراخ ریز در امولسیون به‌خاطر گرد و غبار یا نوردهی ناکافی	محیط را تمیز نگه دارید، نوردهی را آزمایش کنید و سوراخ‌ها را پیش از چاپ بپوشانید
جزئیات ریز باز نمی‌شوند	زمان نوردهی نادرست، فیلم کم‌رنگ، تماس ناقص فیلم با توری	نوردهی آزمایشی بگیرید، فیلم پررنگ چاپ کنید و فیلم را محکم به توری بچسبانید
رنگ‌ها روی هم جابه‌جا می‌افتند	نبود علامت رجیستر، ثابت نبودن سطح یا شابلون	از علامت‌های رجیستر و گیره‌های ثابت استفاده کنید
مرکب از روی نایلون یا پلاستیک پاک می‌شود	مرکب نامناسب برای آن جنس، سطح چرب یا آلوده	مرکب مخصوص همان پلاستیک به کار ببرید، سطح را تمیز کنید و چسبندگی را آزمایش کنید

چاپ سیلک خانگی؛ آیا در خانه هم ممکن است؟

بله، برای طرح‌های ساده یک یا دو رنگ روی تی‌شرت، ساک پارچه‌ای یا کاغذ، چاپ سیلک در خانه هم شدنی است. یک قاب کوچک، توری، امولسیون و یک گیره لولایی رومیزی کار دستگاه دستی را انجام می‌دهند و نوردهی را می‌توان با یک لامپ مناسب و زمان‌سنجی آزمایشی انجام داد. مرکب‌های پایه آب برای شروع بهترند، چون با آب شسته می‌شوند و بوی کمتری دارند؛ بسیاری از مرکب‌های پارچه بعد از خشک شدن باید طبق دستور سازنده با اتو یا حرارت تثبیت شوند. برای طرح‌های خیلی ساده، شابلون را می‌توان به‌جای امولسیون با برچسب بریده‌شده روی توری ساخت که دقت کمتری دارد اما برای تمرین مناسب است.

نکات ایمنی کار با دستگاه چاپ سیلک

مهم‌ترین خطرهای کار با چاپ سیلک، بخار و اشتعال‌پذیری حلال‌ها و تماس پوست با مرکب و شوینده است:

• با مرکب‌های حلالی و شوینده‌ها فقط در فضای دارای تهویه کار کنید و در ظروف را بسته نگه دارید.
• دستکش مقاوم به حلال و در صورت نیاز عینک بپوشید.
• بسیاری از حلال‌ها اشتعال‌پذیرند؛ آن‌ها را از شعله و وسایل حرارتی دور نگه دارید.
• به لامپ UV دستگاه نوردهی مستقیم نگاه نکنید.
• مرکب، حلال و امولسیون را دور از دسترس کودکان نگه دارید؛ کودکان فقط با مرکب پایه آب و زیر نظر بزرگ‌تر کار کنند.

جمع‌بندی

کار با دستگاه چاپ سیلک ساده است اما دقت می‌خواهد: شابلون درست نوردهی‌شده، دستگاهی که شابلون را محکم و با فاصله مناسب نگه دارد و مرکب سازگار با جنس سطح، سه پایه یک چاپ تمیز و بادوام‌اند. با چند نمونه آزمایشی شروع کنید و بعد سراغ طرح‌های چندرنگ بروید. برای پروژه‌های بزرگ‌تر هم صفحه خدمات چاپ و تبلیغات را ببینید.

سؤالات متداول

آیا چاپ سیلک در خانه ممکن است؟

بله، چاپ سیلک خانگی برای طرح‌های ساده یک یا دو رنگ روی پارچه و کاغذ ممکن است. قاب و توری، امولسیون، فیلم طرح، یک منبع نور، راکل و مرکب پایه آب برای شروع کافی است و نتیجه به دقت نوردهی و ثابت ماندن شابلون بستگی دارد.

برای چاپ سیلک چه وسایلی لازم است؟

برای چاپ سیلک قاب و توری، امولسیون حساس به نور، فیلم شفاف طرح، منبع نور، دستگاه یا میز چاپ با گیره، راکل، مرکب متناسب با جنس سطح و شوینده لازم است؛ دستکش و تهویه هم برای کار ایمن ضروری‌اند.

چرا چاپ سیلک پخش یا کم‌رنگ می‌شود؟

چاپ سیلک معمولاً وقتی پخش می‌شود که مرکب زیاد یا رقیق باشد، فشار راکل زیاد باشد یا شابلون حین چاپ تکان بخورد. کم‌رنگ شدن چاپ سیلک هم اغلب به‌خاطر مرکب کم، فشار یا زاویه نامناسب راکل، خشک شدن مرکب در منافذ یا توری نامتناسب با مرکب است.

دستگاه چاپ سیلک دستی با نیمه‌اتوماتیک چه فرقی دارد؟

در دستگاه چاپ سیلک دستی، اپراتور راکل را خودش می‌کشد و کیفیت به مهارت او بستگی دارد؛ این دستگاه برای کارگاه کوچک و تعداد کم مناسب است. در دستگاه نیمه‌اتوماتیک، حرکت راکل و شابلون با دستگاه است و اپراتور فقط قطعه را جابه‌جا می‌کند، پس چاپ‌ها یکنواخت‌تر و سریع‌ترند.

شابلون سیلک را چند بار می‌توان استفاده کرد؟

شابلون سیلک تا وقتی امولسیون آن سالم و بدون ترک باشد، بارها قابل استفاده است. شستن به‌موقع مرکب و نگهداری دور از نور و رطوبت عمر شابلون را بیشتر می‌کند و اگر طرح عوض شود، با پاک‌کردن امولسیون می‌توان از همان قاب و توری دوباره استفاده کرد.